Η ΤΟΥΡΚΙΑ ΕΝΩΠΙΟΝ ΕΝΟΣ ΠΟΛΕΜΟΥ ΣΤΗΝ ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ

 Η ΤΟΥΡΚΙΑ ΕΝΩΠΙΟΝ ΕΝΟΣ ΠΟΛΕΜΟΥ ΣΤΗΝ ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ

 

Τοῦ Γεωργίου Τσουκαλᾶ.*

 

Πῶς θὰ ἀντιδράσει ἡ Τουρκία σὲ μιὰ περιφερειακὴ σύρραξη στὴν Μέση Ἀνατολή; 

Ἡ σύγχρονη Τουρκία, ἱδρυθεῖσα μόλις τὸ 1923, εἶναι γνωστὴ ὡς ἐπιτήδειος οὐδέτερος(1). Δεσπόζοντας σὲ ἕνα παμπάλαιο σταυροδρόμι τῶν πολιτισμῶν, μεταξὺ Εὐρώπης καὶ Ἀσίας, ἡ ἴδια ἡ τουρκικὴ κοινωνία εἶναι φύσει πολυσύνθετη, ἕνα ἀνθρώπινο μωσαϊκό. Πότε δυτικὴ πότε ἀνατολική, ἡ Τουρκία ἐνσωματώνει πληθυσμοὺς ἀπὸ τὴν Εὐρώπη, τὴν Ἀσία, ἀκόμη καὶ ἀπὸ τὴν Ἀφρική, λαότητες προερχόμενες ἀπὸ τὴν πάλαι ποτὲ Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία, μὲ ποικίλες καταβολές. Μιὰ ρητὴ καὶ ἀναμφίβολη ἐπιλογὴ τῆς Τουρκίας ὑπὲρ τῆς Δύσης ἢ τῆς Ἀνατολῆς στοὺς ἀειθαλεῖς ἀνταγωνιστικοὺς περισπασμούς τους στὴν Μέση Ἀνατολή, θὰ μποροῦσε νὰ προκαλέσει ἕναν διαλυτικὸ πολιτισμικὸ διχασμὸ στὸ ἐσωτερικό της. Ὡς ἐκ τούτου, στὶς ἐξωτερικές της σχέσεις, ἡ Τουρκία ἐπιθυμεῖ διακαῶς, νὰ ἰσορροπεῖ συνεχῶς ἀνάμεσα στοὺς μεγάλους πολιτισμοὺς τῆς ἐποχῆς καὶ στὰ περίτεχνα συμφέροντα τῶν ἑκάστοτε ὑπερδυνάμεων. 

Προσέτι, ἡ ἱστορικὴ ἐμπειρία τῆς καταστροφικῆς συμμετοχῆς τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκτατορίας στὸν Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ἔχει ἐνσταλάξει στοὺς Τούρκους μιὰ ἐνστικτώδη ἐπιφύλαξη στὴν συμμετοχή τους στὶς παγκόσμιες συρράξεις. Ὡς γνωστόν, μιὰ σταθερὴ βάση, γιὰ νὰ παρατηροῦν οἱ Τοῦρκοι τοὺς γείτονές τους, εἶναι ὁ περιώνυμος φόβος τους μήπως δεχθοῦν εἰσβολὴ στὴν Μικρὰ Ἀσία. Πρόκειται γιὰ τὸ λεγόμενο «σύνδρομο τῶν Σεβρῶν», ὅπως ἐπικράτησε νὰ ἀποκαλεῖται τοῦτο τὸ ἀνεξίτηλο συλλογικό τους τραῦμα, ἐξ αἰτίας τοῦ διαμελισμοῦ ποὺ προέβλεπε ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν (1920) γιὰ τὴν χώρα τους, ὡς διεθνὲς ἀπότοκο τοῦ Α’ Παγκοσμίου Πολέμου(2). «Εἰρήνη στὴν χώρα, εἰρήνη στὸν κόσμο» διακήρυξε τὸ 1931 ὁ Μουσταφᾶ Κεμάλ, γνωστὸς καὶ ὡς ὁ Πατέρας τῶν Τούρκων (Atatürk), διατυπώνοντας ἕνα παραδοσιακὸ τουρκικὸ δόγμα ποὺ ἀργότερα ἐπέβαλε τὴν οὐδετερότητά της Τουρκίας στὸν Β` Παγκόσμιο Πόλεμο(3), καὶ ποὺ μάλιστα ἐνσωματώθηκε στὰ ἴδια τὰ τουρκικὰ συντάγματα τοῦ 1961 καὶ τοῦ 1982(4). Λόγῳ τῆς ἄνωθεν συνταγματικῆς ἐπιταγῆς τῆς ἐφεκτικῆς ἀποχῆς τῆς Τουρκίας ἀπὸ τὶς παγκόσμιες συρράξεις, εἶναι ἀναμενόμενο ἡ Τουρκία νὰ κλειστεῖ στὴν μυστικοπαθῆ σιωπή της, ὅσο μιὰ μεγάλη σύγκρουση στὴν γειτονιά της κλιμακώνεται. Ἂν καὶ κράτος μέλος τῆς Βορειοατλαντικῆς Συμμαχίας (ΝΑΤΟ) ἀπὸ τὸ 1952(5), εἶναι ἀπίθανο πὼς ἡ Τουρκία θὰ συμμετεῖχε ποτὲ σὲ ἕναν συμμαχικὸ πόλεμο, βοηθῶντας τοὺς χριστιανοὺς ἑταίρους της ἔναντι ὁποιουδήποτε τρίτου, παρ’ ἐκτὸς καὶ ἂν ἡ ἴδια ἡ Τουρκία δέχονταν ἐπίθεση ἀπὸ τὴν Ρωσία. 

Μιὰ δογματικὴ ἀποχὴ τῆς Τουρκίας ἀπὸ τοὺς πολέμους, ποὺ ὅμως μπορεῖ νὰ ἔλθει σὲ σύγκρουση μὲ τὸν κυρίαρχο μουσουλμανικὸ χαρακτῆρα της. Κατὰ τὴν Συνθήκη της Λωζάνης (1923), οἱ Τοῦρκοι ἦταν οἱ μωαμεθανοὶ τῆς περιοχῆς μας, ἀδιακρίτως τῆς φυλετικῆς τους προέλευσης, τῆς ἐθνοτικῆς τους καταγωγῆς καὶ τῆς γλώσσας ποὺ μιλοῦσαν(6). Ἂν καὶ ἐπισήμως ἀνεξίθρησκη, ἡ σύγχρονη Τουρκία εἶναι μιὰ χώρα μουσουλμάνων. Σὺν τοῖς ἄλλοις, ἡ σύγχρονη Τουρκία πιστεύει πὼς ὡς διάδοχο κράτος τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας ἔχει ἠθικὲς ὑποχρεώσεις στὴν ἀχανῆ ἱστορικὴ ἔκταση ποὺ ἄλλοτε ἐκτείνονταν τὸ ὀθωμανικὸ χαλιφᾶτο (1517)(7), μεταξὺ τῶν ὁποίων συμπεριλαμβάνεται τὸ τουρκικὸ χρέος τῆς προστασίας τῶν ἀδελφῶν μουσουλμάνων. Εἶναι πιθανόν, ἕνας πόλεμος ἀλλοθρήσκων κατὰ μουσουλμάνων στὴν Μέση Ἀνατολή, νὰ ἀφυπνίσει στὴν Τουρκία τὸ πανισλαμιστικὸ αὐτὸ καθῆκον, ποὺ ἄλλωστε δίδαξε ὁ ἴδιος ὁ Προφήτης στὸ Κοράνι ἐξαγγέλλοντας τὴν Κοινωνία τῶν Πιστῶν (Ummah), ὡς μιὰ ἑνιαία, ὑπερεθνική, θρησκευτικὴ κοινότητα ὑπὸ θεϊκὸ σχέδιο σωτηρίας(8). 

Συνάμα, ἡ Τουρκία ἔχει πρόσφατους λόγους ἀνησυχίας γιὰ τὴν κρατικὴ ὑπόστασή της. Τὸν Μάρτιο τοῦ 2004 σὲ μιὰ ρηξικέλευθη ἐργασία ποὺ δημοσιεύθηκε ἀπὸ τὸ «Ἵδρυμα Καρνέτζι γιὰ τὴν Διεθνῆ Εἰρήνη» (Carnegie Endowment for International Peace) στὸ πλαίσιο τοῦ προπαρασκευαστικοῦ ἔργου τῶν Η.Π.Α. γιὰ τὴ σύνοδο κορυφῆς τῆς «Ὁμάδας τῶν Ὀκτὼ» τὸν Ἰούνιο τοῦ 2004, παρουσιάστηκε μιὰ ἐπικίνδυνη πρόταση, γιὰ σαρωτικὲς ἀλλαγὲς συνόρων καὶ καθεστώτων, σὲ μιὰ ἀόριστα καθορισμένη γεωγραφία ποὺ συμπεριλαμβάνει τὸν ἀραβικὸ κόσμο μαζὶ μὲ τὸ Ἀφγανιστάν, τὸ Πακιστάν, τὸ Ἰράν, τὴν Τουρκία, τὸ Ἰσραήλ, τὴν Κύπρο καὶ ἐνίοτε τὸν Καύκασο καὶ τὴν Κεντρικὴ Ἀσία, καὶ ἡ ὁποία ἐπονομάστηκε μὲ τὸν καινοφανῆ γεωπολιτικὸ ὅρο «Εὐρύτερη Μέση Ἀνατολὴ» (Greater Middle East)(9). Εὔλογα, οἱ σχεδιασμοὶ γιὰ μιὰ νέα «Εὐρύτερη Μέση Ἀνατολὴ» ποὺ βασίζονται στὴν ἔξωθεν πρόκληση «ἐποικοδομητικοῦ χάους» (constructive chaos) γιὰ τὴν πραγμάτωσή της, στοιχειώνουν τὴν Τουρκία, ἡ ὁποία φοβᾶται τὴν ἵδρυση κουρδικοῦ κράτους καὶ τὸν κρατικὸ διαμελισμό της. 

Ἐξ ἄλλου, ἡ ἐμπειρία τῆς Τουρκίας ἀπὸ τὴν ὑποστήριξη ποὺ παρεῖχε στὴν Δύση κατὰ τὸν Πόλεμο τοῦ Κόλπου (1990-1991) ἦταν ἀρνητική, καθὼς προκλήθηκαν στὴν περιοχὴ προσφυγικὰ ρεύματα, καὶ διακινήθηκαν μέσα καὶ ἰδέες, ποὺ ἐνίσχυσαν τοὺς Κούρδους τῆς Τουρκίας, καὶ τελικὰ πυροδότησαν τὸν κουρδικὸ ἀπελευθερωτικὸ ἀγῶνα, ἐμπλέκοντας τὴν Τουρκία σὲ ἐσωτερικὸ πόλεμο κατὰ τοῦ ἀποσχιστικοῦ κουρδικοῦ κινήματος στὶς νοτιοανατολικὲς ἐπαρχίες της(10). Ἔτσι, ἡ Τουρκία δὲν προθυμοποιήθηκε νὰ ἀνοίξει τὰ σύνορά της γιὰ νὰ διέλθουν ἀπὸ τὸ ἔδαφός της δυτικὰ στρατεύματα κατὰ τὸν πόλεμο τοῦ Ἰρὰκ (2003)(11). Ἡ ἀδήριτη ἀνάγκη τῆς Τουρκίας νὰ ἐπιβάλλεται στους Κούρδους, τὴν ἔφερε στὶς πύλες τοῦ Ἰρὰκ μέσῳ ἀλλεπάλληλων εἰσβολῶν στὸ ἰρακινὸ Κουρδιστὰν (1992, 1995, 1997, 2008, 2019), στὴν Συρία (2016, 2018, 2019, 2020, 2022), καὶ δυνητικὰ θὰ μποροῦσε νὰ τὴν ὁδηγήσει ὁπουδήποτε, ἀκόμη καὶ στὸ ἴδιο τὸ Ἰρὰν, ἂν ποτὲ αὐτὸ κατέρρεε. 

Κοντολογίς, μόνιμη μέριμνα τῶν Τούρκων εἶναι νὰ μὴν τοὺς ἐκδιώξουν ἀπὸ τὴν Μικρὰ Ἀσία, κίνδυνο ποὺ θεωροῦν πιθανὸ γιὰ αὐτούς. Πρὸς ὥρας πάντως κανεὶς δὲν σκέφτεται νὰ εἰσβάλλει στὴν χώρα τους ποὺ ἔχει τὸν δεύτερο μεγαλύτερο στρατὸ στὸ ΝΑΤΟ ἀλλὰ καὶ ὑπερμεγέθη ἐγχώρια βιομηχανία παραγωγῆς ὅπλων ὅλων τῶν εἰδῶν(12). Παρόλα αὐτά, ἡ στάση τους σὲ ἕναν περιφερειακὸ πόλεμο στὴν Μέση Ἀνατολὴ παραμένει ἕνα ἀδιαφανὲς μυστήριο, συνυφασμένο μὲ τὶς βαθιὰ ριζωμένες προκαταλήψεις τους, τοὺς πιὸ μύχιους φόβους τους καὶ φυσικὰ τὰ συμφέροντά τους.

 

*Ὁ Γεώργιος Τσουκαλᾶς εἶναι Δικηγόρος παρ’ Ἀρείω Πάγω LL.M., D.E.S., ἀπόφοιτος τῆς Νομικῆς Σχολῆς τοῦ Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης (2003), μὲ μεταπτυχιακὲς σπουδὲς στὸ Δημόσιο Διεθνὲς Δίκαιο στὸ Πανεπιστήμιο τοῦ Νότινγχαμ (LL.M. in Public International Law, University of Nottingham, 2005), καὶ στὸ Διεθνὲς καὶ Εὐρωπαϊκὸ Δίκαιο στὸ Καθολικὸ Πανεπιστήμιο τῆς Λουβαὶν (D.E.S. en Droit International et Européen, Université Catholique de Louvain, 2006). Τὸ ἄρθρο δημοσιεύτηκε τὴν 7η Μαρτίου 2026.

 

 

1.    Weber Frank G., The Evasive Neutral: Germany, Britain and the Quest for a Turkish Alliance in the Second World War, σελ. 14-22, University of Missouri Press (1979).

2.    Ἰδὲ Ἄρθρα 62–64 τῆς Συνθήκης Εἰρήνης μεταξὺ τῶν Συμμάχων καὶ Συνδεδεμένων Δυνάμεων καὶ τῆς Τουρκίας τῆς 10 Αὐγούστου 1920 (Συνθήκη τῶν Σεβρῶν) γιὰ τὴν ἵδρυση ἑνὸς αὐτόνομου Κουρδιστάν, μὲ προοπτικὴ ἀνεξαρτησίας του, ἕνα ζήτημα ποὺ ἀκόμη ἀπσσχολεῖ τὴν Τουρκία, ἐν ἀντιθέσει μὲ τὸ ἑλληνικὸ ζήτημα ποὺ διευθετήθηκε ἀμετάκλητα μὲ τὴν Συνθήκη τῆς Λωζάννης (1923).

3.    Μουσταφᾶ Κεμάλ ʼἈτατούρκ (Atatürk Mustafa Kemal), «Ὁ Λόγος» (Nutuk), 412-415, Κέντρο Ἐρεύνης ʼἈτατούρκ (1989) [1927].

4.    Ἰδὲ Ἄρθρο 2 τοῦ Συντάγματος τῆς Τουρκικῆς Δημοκρατίας τῆς 9ης Ἰουλίου 1961, καθὼς καὶ τὸ Προοίμιο καὶ τὰ Ἄρθρο 2 καὶ 5 τοῦ Συντάγματος τῆς 18ης Νοεμβρίου 1982, γιὰ τὴν «Κατεύθυνση ἐξωτερικῆς πολιτικῆς καὶ εἰρήνης».

5.    Ἰδὲ τὸ Πρωτόκολλο τοῦ Λονδίνου, τῆς 22ας Ὀκτωβρίου 1951, τῶν Χωρῶν τῆς Συνθήκης τοῦ Βορείου Ἀτλαντικοῦ, γιὰ τὴν ἔνταξη τῆς Ἑλλάδας καὶ τῆς Τουρκίας. Ἡ ἔνταξη ὁλοκληρώθηκε στὶς 18 Φεβρουαρίου 1952.

6.    Ἰδὲ τὴν Σύμβαση Περὶ Ἀνταλλαγῆς Ἑλληνικῶν καὶ Τουρκικῶν Πληθυσμῶν τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης, τῆς 24ης Ἰουλίου 1923.

7.    Inalcik Halil, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300-1600, σελ. 32-38, Phoenix (2000).

8.    Τὸ Ἱερὸ Κοράνι, Σούρα Ἀλ-Χουτζουρὰτ (49:10): «Οἱ πιστοὶ ἀποτελοῦν μία ἑνιαία ἀδελφότητα (Οὔμμα)».

9.    Ottaway Marina καὶ Thomas Carothers, The Greater Middle East Initiative: Contentious Blueprint for Democracy Promotion, Carnegie Endowment for International Peace, ἐνημερωτικὸ σημείωμα πολιτικῆς ὑπ’ ἀριθμ. 30, 1-8 (Μάρτιος 2004).

10. Gunter Michael, The Kurds and the Future of Turkey, σελ. 85-99, St. Martin's Press (1997).

11. Ἰδὲ τὸ Ψήφισμα ὑπ’ ἀριθ. 763 τῆς 1ης Μαρτίου 2003 τῆς Μεγάλης Ἐθνοσυνέλευσης τῆς Τουρκίας, «Σχέδιο ἀπόφασης γιὰ τὴν ἀπόρριψη τῆς ἀνάπτυξης στρατευμάτων στὸν Πόλεμο τοῦ Ἰράκ», Ἐπίσημη Ἐφημερίδα τῆς Τουρκίας (2003).

12. International Institute for Strategic Studies (IISS). The Military Balance 2023, σελ. 137-141, Routledge, (2023).