ΤΟ «ΜΝΗΜΟΝΙΟ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ» ΤΩΝ Η.Π.Α. ΜΕ ΤΟ ΙΡΑΝ

 ΤΟ «ΜΝΗΜΟΝΙΟ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ» ΤΩΝ Η.Π.Α. ΜΕ ΤΟ ΙΡΑΝ

 

Του Γεωργίου Τσουκαλά*.

 

«Τοῖς τολμῶσιν ἡ τύχη ξύμφορος» κατά τον Θουκυδίδη (Ἱστορίαι, Β 43) ή οικειότερα στην γλώσσα  των Αμερικανών «fortune favors the bold». Μπορεί μεν να αμφισβητείται εάν η τύχη ευνόησε τους τολμηρούς στην περίπτωση της «Επικής Οργής» των Η.Π.Α. κατά του Ιράν (28η Φεβρουαρίου-7η Απριλίου 2026), αλλά τουλάχιστον είναι βέβαιο πως ως απότοκος αυτής της στρατιωτικής επιχείρησης, συνήφθη το «Μνημόνιο Κατανόησης» μεταξύ Η.Π.Α. και Ιράν την 17η Ιουνίου 2026.

Τι προβλέπει το αμερικανοϊρανικό «Μνημόνιο Κατανόησης»; Κατ’ αρχάς, συμφωνείται η επίσημη εκεχειρία σε όλα τα μέτωπα (παρ. 1 και 2), διάρκειας το μέγιστο εξήντα ημερών, αλλά με δυνατότητα παράτασης, προκειμένου τα μέρη να διεξάγουν διαπραγματεύσεις επί τω τέλει επίτευξης συμφωνίας ή όχι επί μιας οριστικής συνθήκης ειρήνης (παρ. 3). Συνεπώς η εκεχειρία είναι περιορισμένης διάρκειας, και μετά την λήξη της, εάν δεν συμφωνηθούν οι όροι της ειρήνης, οι εχθροπραξίες θα ξαναρχίσουν. Στην εκεχειρία συμπεριλαμβάνεται το μέτωπο του Λιβάνου, δίχως όμως το Ισραήλ και η Χεζμπολάχ να συνυπογράφουν ή έστω να έχουν εξουσιοδοτήσει τις Η.Π.Α. και το Ιράν αντιστοίχως να υπογράψουν για λογαριασμό τους το «Μνημόνιο Κατανόησης», όπως κανονικά θα έπρεπε ώστε να δεσμευθούν. Τοιουτοτρόπως, εάν τελικά η εκεχειρία εφαρμοστεί στα πολεμικά πεδία του Λιβάνου, θα έχει λάβει χώρα αφ’ ενός η παράβλεψη της ανεξαρτησίας του κράτους του Ισραήλ από τις Η.Π.Α., αφ’ ετέρου η απερίφραστη ομολογία πως η οργάνωση Χεζμπολάχ είναι απολύτως εξαρτημένη από το Ιράν. Κατά την διάρκεια αυτής της εκεχειρίας, θα αρθεί αφ’ ενός ο ναυτικός αποκλεισμός του Ιράν από τις Η.Π.Α. (παρ. 4), αφ’ ετέρου ο αποκλεισμός του Στενού του Ορμούζ, ατελώς για τα εμπορικά πλοία, από το Ιράν (παρ.5), αλλά για την τεχνική εφαρμογή αυτών αμοιβαίων άρσεων συμφωνείται μια προθεσμία τριάντα ημερών. Κατά την διάρκεια της εκεχειρίας το Ιράν δεν θα προβεί σε καμία ανάπτυξη του πυρηνικού του προγράμματος, ενώ οι Η.Π.Α. δεν θα επιβάλλουν κυρώσεις και δεν θα αναπτύξουν περισσότερες στρατιωτικές δυνάμεις στην περιοχή (παρ. 9). Οι Η.Π.Α. θα εκδώσουν εξαιρέσεις για την εξαγωγή ιρανικού αργού πετρελαίου, πετρελαϊκών προϊόντων και παραγώγων, καθώς και για όλες τις συναφείς υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένων των τραπεζικών συναλλαγών, των ασφαλίσεων, των μεταφορών, έως την άρση των κυρώσεων (παρ. 10), οι οποίες όμως θα γίνουν βάσει χρονοδιαγράμματος που θα συμφωνηθεί αργότερα στο πλαίσιο της συμφωνίας ειρήνης (παρ. 7). Προσέτι, οι Η.Π.Α. θα καταστήσουν πλήρως διαθέσιμα προς χρήση τα δεσμευμένα κεφάλαια και περιουσιακά στοιχεία του Ιράν, χωρίς όμως να τα αποδεσμεύσουν, καθώς η διαδικασία αποδέσμευσης θα συμφωνηθεί αργότερα κατά την διάρκεια των διαπραγματεύσεων (παρ.11). Τέλος, ως αναβλητικές προϋποθέσεις για την έναρξη των διαπραγματεύσεων της τελικής συμφωνίας, και ως ουσιαστικές εγγυήσεις καλής πίστης μεταξύ των μερών, ορίζονται μόνον οι όροι των παραγράφων 1, 4, 5, 10 και 11 του «Μνημονίου Κατανόησης»(παρ. 13), ενώ γίνεται μνεία στην θέσπιση ενός μηχανισμού παρακολούθησης της εφαρμογής του «Μνημονίου Κατανόησης» (παρ. 12), δίχως να προσδιορίζεται η συγκρότησή του. Εκτός όμως από την εκεχειρία, το «Μνημόνιο Κατανόησης» προσδιορίζει και τα υπόλοιπα θέματα των διαπραγματεύσεων, όπως την απόσυρση των δυνάμεων των Η.Π.Α. από τις περιοχές κοντά στο Ιράν εντός τριάντα ημερών από την συμφωνία ειρήνης (παρ. 4), ένα αμερικανικό οικονομικό πρόγραμμα τουλάχιστον τριακοσίων δισεκατομμυρίων δολαρίων Η.Π.Α., για την ανοικοδόμηση και την οικονομική ανάπτυξη του Ιράν (παρ. 6), την άρση όλων των αμερικανικών οικονομικών κυρώσεων (παρ. 7), την διάλυση του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, ενώ ταυτοχρόνως το Ιράν επιβεβαιώνει πως δεν πρόκειται ποτέ να κατασκευάσει ή προμηθευτεί πυρηνικό όπλο και πως το εμπλουτισμένο ουράνιο που κατέχει συμφωνείται να καταστραφεί με την μέθοδο της επιτόπιας αραίωσης, υπό την εποπτεία της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας (παρ. 8 ), την διαδικασία αποδέσμευσης από τις Η.Π.Α. των δεσμευμένων ή υπό περιορισμό κεφαλαίων του Ιράν (παρ. 11). Τέλος, η συμφωνία ειρήνης θα επικυρωθεί με δεσμευτικό ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας του Ο.Η.Ε. (παρ. 14), θέτοντας όμως έτσι την συμφωνία ειρήνευσης υπό την αίρεση της αρνησικυρίας (veto) των Μονίμων Μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Είναι νομικά δεσμευτικό για τα μέρη το συγκεκριμένο «Μνημόνιο Κατανόησης»; Βάσει της αρχής της καλής πίστης (bona fide) και της μη υπαναχώρησης από τα συμφωνηθέντα (estoppel), τα μέρη δεσμεύονται να τηρήσουν τους όρους της εκεχειρίας και το περιεχόμενο των διαπραγματεύσεων, όπως καταγράφονται στο «Μνημόνιο Κατανόησης», και συνεπώς κατά τούτο το σκέλος του είναι νομικώς υποχρεωτικό. Μάλιστα, οι παράγραφοι 1, 4, 5, 10 και 11 του «Μνημονίου Κατανόησης» δεν είναι απλές πολιτικές δηλώσεις, αλλά αδιαμφισβήτητα νομικά δεσμευτικές, διότι η μη εφαρμογή τους παρεμποδίζει την διαδικασία των διαπραγματεύσεων και μπορεί να θεμελιώσει παραβίαση καλής πίστης. Συνεπώς το «Μνημόνιο Κατανόησης» δημιουργεί την υποχρέωση διαπραγμάτευσης (pactum de negotiando) εφ’ όσον πληρούνται οι αναβλητικές προϋποθέσεις των παραγράφων 1, 4, 5, 10 και 11, αλλά όχι την υποχρέωση επίτευξης συμφωνίας. Αν όμως οι διαπραγματεύσεις δεν επιτύχουν, τα μέρη δεν υποχρεούνται στην τήρηση των συμφωνημένων όρων του, εκτός από τις μονομερείς δικαιοπραξίες που περιέχονται στο «Μνημόνιο Κατανόησης». Ως εκ τούτου, το «Μνημόνιο Κατανόησης» είναι ένα μερικώς νομικά δεσμευτικό κείμενο, που δημιουργεί δεσμεύσεις καλής πίστης, υποχρέωση διαπραγμάτευσης και δεσμευτικές αναβλητικές προϋποθέσεις διαδικαστικού χαρακτήρα.

Περιλαμβάνονται πολιτικές υποσχέσεις των μερών που δεν είναι νομικά δεσμευτικές στο «Μνημόνιο Κατανόησης»; Η αναφορά περί εκεχειρίας στον Λίβανο δεν συνιστά προφανώς νομική υποχρέωση των μερών αλλά απλώς μια πολιτική τους δήλωση, καθώς η παύση των εχθροπραξιών στο συγκεκριμένο μέτωπο εναπόκειται σε τρίτα μέρη, συγκεκριμένα στο ανεξάρτητο κράτος του Ισραήλ και στην οργάνωση Χεζμπολάχ. Επίσης, δεν υπάρχει καμία εκ των προτέρων δέσμευση για το αποτέλεσμα των διαπραγματεύσεων, η δε προσπάθεια σύναψης μιας συνθήκης ειρήνης βάσει του «Μνημονίου Κατανόησης» συνιστά απλώς μια πολιτική υπόσχεση των μερών, ενώ η επανάληψη των εχθροπραξιών δεν αποκλείεται. Αν τα μέρη τελικά καταλήξουν σε συμφωνία ειρήνης, το περιεχόμενό της θα είναι ελεύθερο, δίχως να δεσμεύονται στην υποχρεωτική συμπερίληψη στην τελική συνθήκη των όρων του «Μνημονίου Κατανόησης». Τέλος, τα μέρη δεν υποχρεούνται να υπάγουν την οιαδήποτε συμφωνία ειρήνης σε επικύρωση με δεσμευτικό ψήφισμα από το Συμβούλιο Ασφαλείας του Ο.Η.Ε., παρά αυτήν την αναμεταξύ τους υπόσχεση στο «Μνημόνιο Κατανόησης»(παρ. 14).

Γεννάται βάσει του «Μνημονίου Κατανόησης» η νομική υποχρέωση του Ιράν για την σύναψη μιας συμφωνίας για το διεθνές καθεστώς του Στενού του Ορμούζ; Η μονομερής δήλωση του Ιράν πως θα διεξάγει διάλογο με το Ομάν για τον καθορισμό της μελλοντικής διοίκησης και των ναυτιλιακών υπηρεσιών στα Στενά του Ορμούζ, σε διαβούλευση με τα άλλα παράκτια κράτη του Περσικού Κόλπου, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και τα κυριαρχικά δικαιώματα των παράκτιων κρατών των Στενών του Ορμούζ (παρ. 5) μπορεί να συνιστά από μέρους του Ιράν μια εξ αντιδιαστολής συναγόμενη (a contrario) αναγνώριση πως δεν έχει δικαίωμα να ρυθμίζει μονομερώς την κυκλοφορία των πλοίων στο Στενό του Ορμούζ, την οποία όμως καθώς δηλώνει έναντι των Η.Π.Α., είναι αμφίβολο εάν τρίτοι πλην των Η.Π.Α. δύνανται μελλοντικά να την επικαλεστούν - πάντως η δήλωση αυτή ως μονομερής δεν φαίνεται να συναρτάται προς την βραχεία διάρκεια ισχύος του «Μνημονίου Κατανόησης», δηλαδή να περιορίζεται χρονικώς και να εξαρτάται από την λήξη του.

Έχει παραιτηθεί το Ιράν από το δικαίωμα προμήθειας ή κατασκευής πυρηνικών όπλων; Το «Μνημόνιο Κατανόησης» περιέχει ως μονομερή δικαιοπραξία του Ιράν, την επιβεβαίωση της παραίτησης του από το δικαίωμα προμήθειας ή κατασκευής οποιουδήποτε πυρηνικού όπλου (παρ. 8 ), την οποία όμως καθώς το Ιράν δηλώνει έναντι των Η.Π.Α., είναι αμφίβολο εάν τρίτοι πλην των Η.Π.Α. δύνανται να επικαλεστούν. Όμως, καθώς η μονομερής δικαιοπραξία αυτή του Ιράν, φαίνεται πως συνιστά μια αυτοτελή μόνιμη παραίτησή του από το σχετικό κρατικό του δικαίωμα σε προμήθεια και παραγωγή πυρηνικών όπλων, ανεξαρτήτως της βραχείας διάρκειας ισχύος των λοιπών όρων του «Μνημονίου Κατανόησης», συνεπάγεται πως τούτη η μονομερής δικαιοπραξία θα παραμείνει ισχυρή και στο μέλλον, ακόμη και αν οι λοιποί όροι του «Μνημονίου Κατανόησης» καταστούν ιστορικά παρωχημένοι, τουλάχιστον έναντι των Η.Π.Α.

Μπορεί να επαναληφθεί ο πόλεμος μεταξύ Η.Π.Α. και Ιράν; Αν οι διαπραγματεύσεις αποτύχουν, και δεδομένου πως με το «Μνημόνιο Κατανόησης» τα μέρη δεν συμφώνησαν την ειρήνη, παρά μόνον προσωρινά την εκεχειρία για όσο χρόνο διαρκούν οι διαπραγματεύσεις (παρ. 1 και 2), πράγματι ο πόλεμος μπορεί έπειτα να ξαναρχίσει, αν και απαγορεύεται τόσο από το εθιμικό διεθνές δίκαιο όσο και από το συμβατικό διεθνές δίκαιο (άρθρο 2 παρ. 4, Χάρτη Ο.Η.Ε.), με την εξαίρεση της νόμιμης άμυνας (άρθρο 51 Χάρτη Ο.Η.Ε.) και της προβλεπόμενης εξουσιοδότησης από το Συμβούλιο Ασφαλείας για την χρήση ένοπλης βίας βάσει του Κεφαλαίου VII Χάρτη Ο.Η.Ε.

Εν τέλει, η κατ’ αρχήν παράνομη κατά το διεθνές δίκαιο, στρατιωτική επιχείρηση «Επική Οργή» των Η.Π.Α. κατά του Ιράν δεν επέτυχε στον κύριο στόχο της για την αλλαγή καθεστώτος, με την οποία ήταν συνδεδεμένες όλες οι άλλες ειδικότερες στοχεύσεις της, καθώς δεν εξεγέρθηκε η ιρανική αντιπολίτευση και δεν επαναστάτησαν οι εθνικές μειονότητες του Ιράν, όπως οι Κούρδοι. Παρόλα αυτά, μετά τον ανηλεή αμερικανικό βομβαρδισμό, το Ιράν είναι πλέον μια μάλλον οικονομικά κατεστραμμένη χώρα, αν και το καθεστώς του επιβίωσε. Σύμφωνα με το «Μνημόνιο Κατανόησης» και με την επιφύλαξη σύναψης μιας συνθήκης ειρήνης, το καθεστώς του Ιράν θα υποχρεωθεί να καταστρέψει το πυρηνικό του πρόγραμμα αλλά και να υποστεί σε κάποιο βαθμό την οικονομική διείσδυση των Η.Π.Α. οι οποίες θα συμβάλλουν στην ανοικοδόμησή του. Κατ’ αυτόν τον τρόπο με το «Μνημόνιο Κατανόησης» το οποίο εν κατακλείδι είναι ένα ιδιόρρυθμο κείμενο που συμπεριλαμβάνει διεθνείς συμφωνίες, μονομερείς δικαιοπραξίες αλλά και μη δεσμευτικές πολιτικές δηλώσεις, αφήνεται μακροπρόθεσμα ανοιχτό το περιθώριο εξομάλυνσης των αμερικανοϊρανικών σχέσεων.

 

*Ο Γεώργιος Τσουκαλάς είναι Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω LL.M., D.E.S., απόφοιτος της Νομικής Σχολής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης (2003), με μεταπτυχιακές σπουδές στο Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο στο Πανεπιστήμιο του Νότινγχαμ (LL.M. in Public International Law, University of Nottingham, 2005), και στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο στο Καθολικό Πανεπιστήμιο της Λουβαίν (D.E.S. en Droit International et Européen, Université Catholique de Louvain, 2006).

 

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1.             Anthony Aust, Modern Treaty Law and Practice, 3η έκδ., Cambridge University Press, 2013.

2.    Anthony Aust, Handbook of International Law, 2η έκδ., Cambridge University Press, 2010.

3.    Jan Klabbers, The Concept of Treaty in International Law, Kluwer Law International, 1996.

4.    Duncan B. Hollis (ed.), The Oxford Guide to Treaties, 2η έκδ., Oxford University Press, 2020.

5.    Mark E. Villiger, Commentary on the 1969 Vienna Convention on the Law of Treaties, Martinus Nijhoff Publishers, 2009.

6.    Oliver Dörr & Kirsten Schmalenbach (eds.), Vienna Convention on the Law of Treaties: A Commentary, 2η έκδ., Springer, 2018.

7.    Richard Gardiner, Treaty Interpretation, 2η έκδ., Oxford University Press, 2015.

8.    Robert Kolb, Good Faith in International Law, Hart Publishing, 2017.

9.    Robert Kolb, The International Court of Justice, Hart Publishing, 2013.

10. Hugh Thirlway, The Sources of International Law, 2η έκδ., Oxford University Press, 2019.

11. Yoram Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, 6η έκδ., Cambridge University Press, 2017.

12. Tom Ruys, 'Armed Attack' and Article 51 of the UN Charter, Cambridge University Press, 2010.

13. Christine Gray, International Law and the Use of Force, 4η έκδ., Oxford University Press, 2018.

14. Olivier Corten, The Law Against War, 2η έκδ., Hart Publishing, 2021.

15. Bruno Simma et al. (eds.), The Charter of the United Nations: A Commentary, 3η έκδ., Oxford University Press, 2012.

16. Malcolm N. Shaw, International Law, 9η έκδ., Cambridge University Press, 2021.

17. James Crawford, Brownlie's Principles of Public International Law, 9η έκδ., Oxford University Press, 2019.

18. Antonio Cassese, International Law, 2η έκδ., Oxford University Press, 2005.

19. Yoshifumi Tanaka, The International Law of the Sea, 3η έκδ., Cambridge University Press, 2019.

20. Donald R. Rothwell & Tim Stephens, The International Law of the Sea, 2η έκδ., Hart Publishing, 2016.

21. Daniel H. Joyner, Interpreting the Nuclear Non-Proliferation Treaty, Oxford University Press, 2011.

22. Daniel H. Joyner, Iran's Nuclear Program and International Law, Oxford University Press, 2016.

23. Christine Chinkin, "The Challenge of Soft Law: Development and Change in International Law", International and Comparative Law Quarterly, τόμ. 38, τεύχ. 4, 1989, σσ. 850–866.

24. Kenneth W. Abbott & Duncan Snidal, "Hard and Soft Law in International Governance", International Organization, τόμ. 54, τεύχ. 3, 2000, σσ. 421–456.

25. Dinah Shelton, "Soft Law", στο D. Armstrong (ed.), Handbook of International Law, Routledge, 2009.

26. Κωνσταντίνος Οικονομίδης, Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2010.

27. Πέτρος Λιάκουρας, Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο, Εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη, 2015.

28. Χρήστος Ροζάκης, Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 2004.

29. Αντωνόπουλος Κ., Μαγκλιβέρας Κ. (επιμ.), Δίκαιο της Διεθνούς Κοινωνίας, Εκδόσεις «Νομική Βιβλιοθήκη» (έκδοση 4η, 2022).

 

 

Νομολογία Διεθνούς Δικαστηρίου:

1.    Qatar v. Bahrain (Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain), Jurisdiction and Admissibility, ICJ Reports 1994, σ. 112.

2.    Qatar v. Bahrain (Merits), ICJ Reports 2001, σ. 40.

3.    Nuclear Tests Cases (Australia v. France), ICJ Reports 1974, σ. 253.

4.    Nuclear Tests Cases (New Zealand v. France), ICJ Reports 1974, σ. 457.

5.    North Sea Continental Shelf Cases (Federal Republic of Germany v. Denmark; Federal Republic of Germany v. Netherlands), ICJ Reports 1969, σ. 3.

6.    Obligation to Negotiate Access to the Pacific Ocean (Bolivia v. Chile), ICJ Reports 2018, σ. 507.